Op een bouwplaats zijn vaak verschillende partijen tegelijkertijd actief: een hoofdaannemer, onderaannemers, werknemers, uitzendkrachten en zelfstandigen. Hierdoor kan er onduidelijkheid ontstaan over de verantwoordelijkheid voor helmen, veiligheidsschoenen, gehoorbescherming en andere persoonlijke beschermingsmiddelen.
De voornaamste vraag is: wie moet er op de bouwplaats voor zorgen dat de juiste PBM beschikbaar zijn en daadwerkelijk worden ingezet?
Het beknopte antwoord is dat elke werkgever vooral verantwoordelijk is voor de veiligheid van zijn eigen medewerkers. De uitvoerende partij, vaak de hoofdaannemer, vervult bovendien een cruciale coördinerende functie voor een veilige en gezonde werkomgeving op de bouwplaats. Werknemers en zelfstandigen zijn ook verplicht om de voorgeschreven beschermingsmiddelen op de juiste manier te gebruiken.
Welke veiligheidsverplichtingen heeft een aannemer?
Bij grotere bouwprojecten zijn er meerdere bedrijven die naast elkaar opereren. De hoofdaannemer of andere uitvoerende partij is verantwoordelijk voor het coördineren van de samenwerking tussen deze partijen en het waarborgen dat de veiligheidsmaatregelen uit het V&G-plan worden nageleefd.
De Nederlandse Arbeidsinspectie legt echter de nadruk op het feit dat elke werkgever zelf verantwoordelijk blijft voor de arbeidsomstandigheden van zijn eigen medewerkers.
Wat moet in de RI&E worden opgenomen?
Elke werkgever is verplicht om de risico's van het werk te documenteren in een risico-inventarisatie en -evaluatie, ook wel bekend als RI&E. Daarnaast is het niet genoeg om enkel te vermelden dat “PBM nodig zijn”.
Er moet helder worden vastgelegd:
| Onderdeel | Wat moet duidelijk zijn? |
|---|---|
| Risico | Welk concreet gevaar bestaat? |
| Maatregel | Kan het gevaar eerst anders worden weggenomen? |
| PBM | Welk beschermingsmiddel is noodzakelijk? |
| Gebruik | Hoe moet het PBM worden gedragen? |
| Onderhoud | Hoe blijft het beschermingsmiddel veilig? |
| Controle | Wanneer moet het PBM worden gecontroleerd? |
Arboportaal stelt dat in de risico-inventarisatie en -evaluatie duidelijk moet worden vermeld welke PBM voor welke risico's vereist is.
Wie verstrekt persoonlijke beschermingsmiddelen?
Als werknemers PBM nodig hebben om veilig te kunnen functioneren, dient hun werkgever deze kosteloos te verlenen. De kosten mogen daarom niet aan de werknemer worden doorberekend.
Welke persoonlijke beschermingsmiddelen nodig zijn, hangt volledig af van het werk en de risico’s. Denk bijvoorbeeld aan een veiligheidshelm, gehoorbescherming, veiligheidsbril, handschoenen, kniebescherming of ademhalingsbescherming.
PBM zijn bovendien pas de laatste stap in de arbeidshygiënische strategie: risico’s moeten waar mogelijk eerst bij de bron of met collectieve maatregelen worden beperkt.
Verschil tussen werknemers, zzp’ers en onderaannemers
De werkgever is verantwoordelijk voor de risico-inventarisatie en -evaluatie, geschikte maatregelen, preventie en toezicht bij werknemers.
Bij zelfstandigen is dat anders. Zelfstandigen hebben doorgaans geen eigen verplichtingen voor risico-inventarisatie en -evaluatie, maar dienen bij gevaarlijk werk wel aan verschillende veiligheidsvoorschriften uit het Arbobesluit te voldoen. Op een bouwplaats zijn zij verplicht om beschermingsmiddelen te gebruiken wanneer dat nodig is en zich te houden aan het V&G-plan en de instructies van de coördinator.
Een onderaannemer met eigen medewerkers blijft hun werkgever en draagt daarom zelf de verantwoordelijkheid voor hun arbeidsveiligheid.
Leg verantwoordelijkheden vast in de overeenkomst
Bij samenwerkingen tussen verschillende bedrijven is het raadzaam om van tevoren vast te leggen wie de verantwoordelijkheden heeft.
Leg bijvoorbeeld vast:
wie welke PBM verstrekt;
welke veiligheidseisen op het terrein gelden;
wie instructies verzorgt;
wie controles uitvoert;
wie tekortkomingen rapporteert;
hoe wordt gehandeld bij overtredingen.
De Nederlandse Arbeidsinspectie stelt dat de uitvoerende partij afspraken moet maken met de opdrachtgever over de uitvoering van de coördinatieverplichtingen.
Maak duidelijke afspraken over toezicht en instructies
Een enkele helm of paar schoenen geven is niet voldoende.
De werkgever dient de medewerkers ook informatie te verstrekken over het risico, het correcte gebruik en het onderhoud van het PBM. Bovendien dient er voldoende toezicht te zijn op het juiste gebruik.
Bij een bouwplaats met medewerkers van diverse bedrijven is het essentieel dat de algemene regels voor de bouwplaats voor iedereen helder en begrijpelijk zijn.
Wie is aansprakelijk wanneer PBM ontbreken?
Als er geen benodigde PBM beschikbaar is, kan er een schending van de arbeidsomstandigheden regels plaatsvinden. De Nederlandse Arbeidsinspectie kan, afhankelijk van de situatie, actie ondernemen tegen onder andere de werkgever, werknemer of een andere verantwoordelijke partij.
Bij een arbeidsongeval kan ook civielrechtelijke aansprakelijkheid een rol spelen. De uiteindelijke aansprakelijkheid is afhankelijk van de specifieke omstandigheden, zoals de middelen, instructies, toezicht en het gedrag van de betrokken partijen.
Het is daarom te eenvoudig om te beweren dat uitsluitend de hoofdaannemer of de werkgever aansprakelijk is.
Wat gebeurt er wanneer een medewerker PBM weigert?
Werknemers hebben eveneens verantwoordelijkheden. Zij dienen de beschikbare PBM op de juiste wijze te benutten en zich aan veiligheidsinstructies te houden.
Als iemand de voorgeschreven PBM meerdere keren niet gebruikt, kan de werkgever actie ondernemen. Het Arboportaal geeft aan dat een werkgever, na heldere instructies en voldoende toezicht, een sanctie kan opleggen als een medewerker PBM blijft weigeren. De mogelijke sancties moeten van tevoren worden aangekondigd.
Documenteer controles en veiligheidsinstructies
Een degelijke documentatie ondersteunt niet alleen het toezicht, maar ook het bewijzen dat veiligheidsmaatregelen daadwerkelijk worden genomen.
Bewaar bijvoorbeeld:
registraties van toolboxmeetings;
instructies over specifieke PBM;
inspectielijsten;
uitgiftegegevens van PBM;
meldingen van beschadigde beschermingsmiddelen;
afspraken met onderaannemers;
relevante onderdelen van RI&E en V&G-plan.
Veiligheid moet op bouwplaatsen ook een constante discussieonderwerp zijn tijdens het werkoverleg.
Van veiligheidshelm tot geschikte werkschoenen
Niet iedere medewerker heeft exact dezelfde PBM nodig. Een timmerman kan andere risico’s lopen dan iemand die slijpt, last of op hoogte werkt.
Ook bij werkschoenen moet de veiligheidsklasse aansluiten op de risico’s. In situaties met risico op vallende materialen, vocht en scherpe voorwerpen op de grond kunnen S3-werkschoenen met veiligheidsneus en tussenzool passend zijn. S3-modellen beschikken onder andere over een beschermende neus en antiperforatie voorziening in de zool.
Dat betekent niet dat S3 automatisch voor iedere bouwfunctie de juiste keuze is. De RI&E bepaalt welke bescherming noodzakelijk is.
FAQ - Veelgestelde vragen over verantwoordelijkheid van PBM op de bouwplaats
Wie moet PBM betalen op de bouwplaats?
Bij werknemers moet de werkgever noodzakelijke PBM kosteloos ter beschikking stellen.
Is de hoofdaannemer verantwoordelijk voor iedereen?
De uitvoerende partij heeft een coördinerende verantwoordelijkheid, maar iedere werkgever blijft zelf verantwoordelijk voor de veiligheid van zijn eigen werknemers.
Moet een zzp’er zelf PBM regelen?
Een zelfstandige moet zelf zorgen dat hij veilig werkt en noodzakelijke beschermingsmiddelen gebruikt. Op bouwplaatsen moet hij bovendien het V&G-plan en aanwijzingen van de coördinator volgen.
Mag een werknemer weigeren een veiligheidshelm of schoenen te dragen?
Wanneer het PBM verplicht is gesteld vanwege de risico’s, moet de werknemer het correct gebruiken. Herhaalde weigering kan gevolgen hebben.
Veiligheid werkt alleen als verantwoordelijkheden duidelijk zijn
Veiligheid op een bouwplaats is nooit volledig in handen van één persoon. De werkgever dient de risico's te evalueren, de benodigde persoonlijke beschermingsmiddelen te bieden, instructies te geven en toezicht te houden. De hoofdaannemer of uitvoerende partij draagt bovendien bij aan de coördinatie tussen de diverse bedrijven.
Werknemers en zelfstandigen dienen op hun beurt de veiligheidsvoorschriften na te leven en de voorgeschreven bescherming daadwerkelijk toe te passen. Door van tevoren helder te bepalen wie waarvoor verantwoordelijk is, voorkom je dat pas na een voorval wordt onderzocht wie verantwoordelijk was voor wat er gebeurde.